Sakların bir qolu olan Midiyalılar

“Midiyalılar Saklardan eramızdan əvvəl 4500-cü ildə ayrılıb bugünkü Azərbaycan ərazisində Mata (Mada) adlandırılan liderlərinin rəhbərliyi altında bir prinsipial olaraq tarix səhnəsinə çıxdılar.
Bugünkü Həmədanı paytaxt elan edərək, eramızdan əvvəl 2500-cü ildə Dahakun (Herodotda Deok, əslində isə İti ok – red.) başçılığı ilə Midiya İmperiyası adlı bir imperiya qurdular və uzun zaman geniş bir coğrafiyada bir çox qəbiləni idarə etdilər.
Mərhum Midiya padşahı Astiyaqın (məqalədə Efrasyap, Alp Er Tunqa kimi şərh edilir, amma bu ad Herodotda Astiak, yəni indiki deyimdə Yastı ok anlamındadır və bu, Alp Ər Tunqa deyil, Alp Ər Tunqa Şimaldan gələn Parta, Bartatuna adlandırılan, atası Made adlanan sakların başçısı idi. Bu yanlışı tarixə Firdovsinin uydurmaları sırayıb-red.) qız nəvəsi, babasını devirənədək, eramızdan əvvəl 522 və ya 520-ci ilədək davam etdi və Fars İmperatorluğun II Əhəmənid Dövlətini quranadək yaşadı. I Kir Kambisin atası fars olduğu üçün Fars İmperiyası adlandı.
Xüsusən, Babil tarixçisi Berosus (e.ə. 300 -cü il) və bütün qədim tarixçilər, xüsusən 19-cu əsrdə Persepolis və Assuriya yazıları, E. Norris, Fr. Lenormant, ser H.C. Rawlinson, J. Oppert, I. Taylor, N.L. Westergaard, F. de Saulcy və M. S. Zaborowski kimi Qərb dilçiləri, tarixçiləri və antropoloqlar Midiyanın dil, din və irq baxımından Turani (Sak, Tatar, Türk) olduğunu açıqlamışdılar.
Bu görüş dominant bir görünüş olaraq 1935-1940-cı illərə qədər davam etdi.
Ancaq bəzi Qərb pastor tarixçiləri və erməni tarixçiləri, VI əsrdə bir keşişin Midiyanı İran adlandırdığını iddia edərək Midiyalıların iranlı olduqlarını iddia etdilər. Xüsusilə, 1950-ci ildən etibarən, sonralar devrilmiş İran şahı Məhəmməd Rza Pəhləvi 17 qərb şərqşünasını toplayaraq bu coğrafiyadakı bütün qədim qövmləri İranlıya çevirən bir kitab yazdırdı. Bu tarixdən sonra İranlıların Midiya iddiası geniş yayıldı. Təəssüf ki, türk tarixçiləri bu yalan görüşü təkrarladılar.
Sakların bir qolu olan Midiyalılar
Ancaq qeyri mənbələri kənara atıb tarixin atası sayılan Herodotun əsərlərinə baxmaq kifayətdir, çünki Midiya haqqında çox danışıb və Midiyalıların qan və irq olaraq farslardan ayrı olduğunu vurğulayıb. Midiyalıları, Herodota söykənərək, Ari elan edən Qərb tarixçilərinin biabırçılığını da görəcəklər.
Çünki Herodotun Tarixini müasir Qərb dillərinə tərcümə edən insanların bəziləri, Midiyalıların Med adıyla xatırlanmadan öncə, güya Arioi (Arii) adlandırıldığını sözü Aryan edərək Herodotun da Midiyalılara pers dediyi anlamını çıxaranlara qarşı fakt qoyub Arioinin ryan olmadığını demələrini görəcəkdilər.
Əslində Firdovsi kimi orta əsr İran tarixçiləri Medleri Med deyil, Kayan və “Kayânî” adlandırırdılar. Firdovsinin “Şahnamə”sində Keykavus və Keykubad adları ilə təsvir etdiyi Med və ya Kayani padşahlarının bu adları, düşündükləri kimi, fars deyildir. Pəhlevi, tələffüzə görə tələffüz edilən bu adlar Midiyalı dilində və ya türk kökənli adlardır.
Firdovsi və digər orta əsr İran tarixçiləri Kayanilər haqqında danışsalar da, Piştad krallığı deyilən sırf əfsanəvi padşahlar zəncirinin davamını göstərməklə gizli İrançılığı vurğulamaq istəmişdilər.
Son Əhəmənilər və Sasanilər də Medes Kayani adlanırdılar. Çünki “Kay” sözü, İranlılara görə Kayanilərin, Qədim Yunanlar və Qərblilərə görə isə Midiya Krallığının ünvanı sayılırdı; “bəy” və ya “cənab” anlamındadır. İran əsilli padşahlar Kay ünvanıyla və adıyla anılmamışlar. Türklər isə tarix boyu bu tituldan istifadə etmişlər. Məlum olduğu kimi, Osmanlıların boyu “Kayı, əslində bu ad “Kayı” yox, “Kay” olmalıdır.
Digər mənbələr Midiyalıların İranlı ola bilməyəcəyini göstərir. Məsələn, Tövrat. Tövratın Yaradılış kitabında Hz. Nuhun üç oğluna bəşəriyyətin mənşəyi haqqında deyildikdə, Med və digər Türk soylularının adları keçərkən, nə Fars, nə də İranın adı xatırlanmır.
Çünki Tövratın bu bölgədə yazılmış kitabında iranlılar yox idi. Bəzi qərblilərin fikrincə, kitab e.ə. 1500-ci illərə aiddir. Midiyalılar haqqında qədim mənbələrdə izah edilən dini və milli adət və ənənələr də Midiyalıların Türk zadəganları olduğunu göstərir; onlardan biri də Kard Qan Qardaşlığı” adlı mərasimdir.
Midiya sivilizasiyası Assuriya, Babil, Yunan və Romalılara çox təsir edib.Prof. Dr. Mehmet Bayrakdar
“MEDLER və TÜRKLƏR:” kitabından bir fəsil

Yunanlara və Romalılara Midiyalıların təsiri

Yunanların ən son Midiyanı e.ə. 9-cu əsrdən etibarən çox yaxşı tanıyırdılar. Qeyd etdiyimiz kimi, qədim yunan tarixçiləri və filosofları Zərdüşt və zərdüştiliyə, buna görə də Midiya sivilizasiyasına çox maraq göstərirdilər. M.Ö. 7-ci əsrdən etibarən Yunanıstanda Yunanların arasında Medismos adı (Medismos) adlı bir hərəkat meydana gəldi. Bəzi şayiələrə görə, məşhur Heraklit I Daranın hakimiyyəti dövründə Persiyaya dəvət olunmuşdu. Yunanıstanda Med modasını və Med təsirini əxz edən bu cərəyan Midiyalıların siyasi nüfuzunu itirməsindən sonra da eyni adla davam etdi. Makedoniyalı İskəndər hətta e.ə. 330-cu ildə İranı işğal etdikdən və Əhəmənilər hakimiyyətinə son qoyduqdan sonra da Midiya və Pers təsirinə məruz qalırdılar. Sonrakı dövrlərdə medizm anlayışının davam etməsi, Midiya xalqlarının digər xalqlar kimi yunanlar arasında nə qədər əhəmiyyətli roa malik olduğunu göstərir. Əslində Midiya yunanların ədəbi janrlarının mövzusu idi, məsələn, Afinalı şair Theopompus, şeirlərində “Uzaq məsafədə olan yerlər” adlı şeirində, “Med Torpaqları” və komediya tipli bir əsərin adı isə “Med” idi. (919)
Zərdüşt Yunanlılar və Romalılar tərəfindən bir filosof, astronom və astroloq olaraq qəbul edilirdi. Zərdüştdən əlavə, zərdüştiliyi təmsil edən və “Magi” (Maqlar) adlandıran ruhanilərin düşüncəsi ilə maraqlanırdılar. (920)
Sakların bir qolu olan Midiyalılar
İzmirli Hermippe (e.ə. III əsr) Zərdüştün kitablarını yunan dilinə tərcümə etmişdi. (921) Girişdə adı çəkilən Avestanın Şiz nüsxəsinin Yunan dilinə tərcümə olunduğu barədə də şayiələr var. Məşhur yeni Platonçu filosof Proklusun Zərdüştün qəbul edilmiş şeirlərindən 70 misranı Yunan dilinə tərcümə etdiyi deyilir. Bu günə gəlib çatmayan bu tərcümələr bəzi Avesta mətnlərinin və ya Yeni Zərdüştlüyün digər mətnlərinin tərcüməsi ola bilər. Yunanların marağı zərdüştiliklə məhdudlaşmırdı. Midiyalıların bağlılığı və elmi təfəkkürünü də öyrənirdilər. Midiyalıların yunanlara təsiri Romalıların üzərindən keçdi. (922)
Bu təsirə səbəb olan bəzi hadisələr olmuşdur. Onlardan biri, əvvəldə qeyd etdiyimiz kimi Herodotun yazdığına görə, Midiyanın Afinaya hücumu ola bilərdi. Eynilə Əhəmənilər I Daranın hakimiyyəti dövründə Anadolu və Yunanıstanın sahil bölgələrini işğal etdilər. Digər bir hadisə Midiya imperiyasının farsların əlinə keçməsidir (e.ə.552 və ya 550).
Bəzi Maqların Yunanıstana və İtaliyaya e.ə. 300-cü ilə qədər köç etmələri idi. Nəhayət, Böyük İskəndər tərəfindən e.ə. 331-ci ildə İranın işğalı, Yunanların Midiya-İran mədəniyyəti və sivilizasiyası ilə tanış olmaq və təsirlənmək üçün bir vasitə sayıla bilərdi.
Digər tərəfdən, bəzi yunanların Finikiyadan köç etməsi, Asiya təsirinin Avropa və Yunanıstana gətirilməsində böyük rol oynamışdır. Şumer (Kəngər), Midiya, Babil, Hind, Misir sivilizasiyaları və fikirlərindən çox şeylər götürülüb. Böyük İskəndər e.ə. IV əsrin sonlarına doğru Hindistana etdiyi ekspedisiyalar zamanı bir çox fəlsəfi, dini və elmi fikir Yunanıstana köçürüldü. Məsələn, yaşlı Pliniy, Hindistan və Farsın Aristonun zooloji mövzuda başqa məlumat mənbələri də vardı. Onun üçün belə mənbə, İsgəndərin əmriylə məlumat məlumat toplamağı və Aristona ötürməyi əmr etmiş di. (923) Aristotel zoologiyasının digər mənbələri də var idi; onlardan biri də Böyük İsgəndər dövründən xeyli əvvəl yazılmış Ktesinin “Persika”sı və “İndika” əsərləriydi. (924)
Məlumdur ki, Aristo Babil-Midiya astronomiya ənənəsindən də xəbərdar idi; Aristonun qohumu hesab olunan və İskəndər ilə birlikdə şərq ekspedisiyasına qatılan tarixçi Callisthenes (e.ə. 360-328), İsgəndərin Babili almasından 1903 il öncə, yəni e.ə. 2200-cü ildə, Babilistanlıların qeyd etdikləri və topladığı müşahidələri ehtiva edən sənədləri Aristoya göndərdi. (925)
Midiyalıların bu müşahidələrin tərtibindən çox qısa bir müddət əvvəl Babilistanı 226 il öz əllərində saxladıqlarını və Midiyalıların astronomiyada inkişaf etmiş olduqlarını xatırlatsaq, ən azı Aristoya göndərilən müşahidə sənədlərinin bəziləri Midiya xalqına aid ola biləcəyini deyə bilərik.
Şübhəsiz ki, yunanlar Midiyalılar, farslar və hindlilərdən Böyük İskəndərdən xeyli əvvəl xəbərdar idilər. Buna misal olaraq “Spartada ilk dəfə açılan Gimnosofistlər məktəbləridir. Gimnosofistlər, yunanların Hindu çılpaq ruhanilərinə və filosoflara verdiyi adlardır. (926) Hətta çılpaqlığın hindular vasitəsilə yunanlara keçdiyini söyləyənlər də var. Yunanlar, e.ə. 776-cı ildə tərtib etdikləri ilk nümunə Olympiya idman oyunlarının keçirildiyi mərkəzlərə əvvəlcə”Gymnasium” adını vermişdilər. Midiyalıların əsas dini, yuxarıda qeyd edildiyi kimi, şamanizm idi. Bu günün bir çox qərb alimləri, “Midiyalıların və Sakların təsiri ilə yaradılan Yunan Şamanizmindən bəhs edərlər. Yunan şamanistlərindən biri olaraq, məsələn, məşhur filosof Parmenides göstərilir. (927)
Zərdüştlük və ya zərdüştilikdən ən çox təsirlənən yunanlar arasında Pythagoras (Fisaqor e.ə. 560-480-ci illər) vardı. (928) Bir çox Yunan və Bizans düşüncəsinə görə, fisaqorçular Fisaqorun Babilə getdiyini və Zərdüştün şagirdi olduğuna inanırdılar. (929) Bəzi şayiələrə görə, Fisaqordakı Saka təsirini ifadə etmək üçün Aristonun “Şimali Apollo” adlanırdığı söylənilir. (930) Məlum olduğu kimi, qədim yunanlar Balkanları və Cənubi Rusiya Saklarını “Hiperbörü” adlandırırdılar. Fisaqora ruh və ruhun ölməzliyi haqqında zərdüştilik təlimindən təsirləndi. Çünki bir türk metafizik düşüncəsi olaraq, ruhun ölümsüzlüyü Midiyalılarda və Saklarda çox əhəmiyyətli bir yerə sahibdir. Türklər atalarının ruhlarının sağ və mübarək olduğuna inanırdılar. Pisaqorun saylara dair fikirlərinə görə, adını daşıyan məşhur Pifaqor teoreminin əslinin Babilli və Midiyalılar ilə bağlı olmasına dair iddialar da var. (931) Yunan mənbələrinə görə, zərdüştilikdən təsirlənən filosoflar arasında Sokrat (e.ə. 470-399) da vardır. Platona aid “Axiochos” adlı əsərdə bir moğun (Gobryas) Sokratı yetişdirdiyi barədə bilgi var. (932) Diogen Laeritusun məşhur əsərində Gobryası Zərdüşt ruhanilərinin Maqlar sinfi olaraq göstərilir. (933) Gobryas sözünün Maqlar və ya Moğan / Muğanın sinonimi olan bu sözü yanlış olaraq, Farsca Guebres (Goebras) deyimi bu sözün təhrifidir.
Zərdüştün və Maqların təsiri ilə yetişən başqa bir Yunan filosofu məşhur Platondur. Platon bəzi əsərlərində Zərdüştdən bəhs etmişdir. M.Ö. 390-cı ildə Alcibiades adlı əsərində Zərdüştdən və onun təlimi haqqında qısaca məlumat vermişdi. (934) Ömrünün sonuna qədər Maqların Yaxşılıq – Pislik anlayışları və “Qanunlar” adlı əsərindəki ziddiyyətləri haqqında fikirləri heyrət doğurur (935).
Aristoya gəldikdə isə, mənbələr onun Zərdüştə və zərdüştiliklə maraqlandığını söyləyirlər. Aristo, hətta zərdüştilik haqqında “Magicus” adlı bir kitab da yazmışdır. (936) “Fəlsəfə üzərinə” adlı əsərində Aristo, Platon kimi, Zərdüştlüyün Xeyir və Şər haqqında düşüncələrindən təsirləndi. (937) Aristotel, hətta ən məşhur “Metafizika” əsərində Maqlardan bəhs edər. (938) Yuxarıda göstərilən mövzularda, Platonun şagirdi Knidus və Eudoksus, Plutarx və Hekataeusun da zərdüştilik təsiri altına alındığı qəbul edilib. (939)
Sakların bir qolu olan Midiyalılar
Midiyalıların və Zərdüşt düşüncəsinin Yunanlılara düşünüldüyündən daha dərin bir təsir göstərmişdir. Bir nümunə olaraq Aristoteldən Rodoslu Eudeme qədər bir çox Yunan bilginin üzərində durduğu Aion (Əbədi Zaman, Dehr) anlayışı alına bilər. Benveniste, Gnoli və başqalarına görə bu qavrayışın bərqərar olmasında Zurvanizm və Maqların təsiri olmuşdur. (940)
Həqiqətən, e.ə. 6-ci yüz illikdə bəzi Maqlar, əvvəlcə Yunanıstana, oradan da İtaliyaya getmişdilər. Bunun üçün zərdüştilik və Mitrayizm xüsusilə Roma və ətraf ərazilərdə maraq oyatmışdı. J. H. Moulton və A. J. Karnoya görə, “xidmətkar” və “yardımçı” mənasını verən Qot dilində “Magus”, qədim Ayriş dilindəki “muğ”, Midiyalıların Maq adından gəlir. (941)
Yunanlar, Lidiyalılar və Friglər, Midiyalılardan və Saklardan, nəinki intellekt sahələrində, hətta texnologiya sahələrində də çox şey əxz etmişdilər. Ox, toppuz və nizə kimi döyüş alətlərinin ixtirası bunlardan biridir. Yuxarıda G.Rawlinsona əsaslanan məlumatlardan da göründüyü kimi Lidiyalılar və Yunanlar Midiyalılardan gümüş və qızıl sikkələr düzəltməyi və zərb etməyi də öyrənmişlər. Midiyalıların Yunanlara və oradan Qərbə təsiri kimi bir tibb elmi ekvivalenti olaraq qərb dillərində istifadə olunan “Medicine”, “Medizin”, Medicin” və onlardan törəmiş “Medical” kimi sözlərin onların adındanalınma ehtimalı da var. Qərb alimləri bu sözlərin mənşəyi və etimologiyası ilə bağlı müxtəlif fikirlər irəli sürmüşlər. (942) Onlara ümumiyyətlə latınca Medicina sözündən və ya yunanca “Medomai” sözündən gəldikləri deyilir …
Bu həqiqət ola bilər; lakin, Latın və Yunan sözlərinin bu dillərə aid olub-olmaması və hansı kök sözlərindən əmələ gələ bilməsi barədə kifayət qədər izahat verilmir.
İlk dəfə tibb elminin sehrlərin təsiri altında xəstəlikləri müalicə etmək olduğunu düşündüyümüzdə, xüsusilə Şamanların və ya Maqların, Midiyalılar və Sak Sehirbazların məşhur olduqlarını və Abaris və Toharis (Toxaris) adlandırdıqları Midiyalılar və Sak həkimlərini müalicə üçün ölkələrinə çağırdıqlarını bilirik (943). Yunanca “Medoi” sözündən gəldiyi aydındır. Bunu Avesta mətnlərində təsdiqləyə bilərik. Çünki mətnlərdə həkim mənasını verən “vi-Mad”- doktor sözü var. Bu mürəkkəb sözdəki “Mad” sözü, yuxarıda qeyd etdiyimiz kimi, Əhəmənilər və Pəhləvilər tərəfindən Midiyaya verilmiş bir addır. Buna görə də, Qərb dillərindəki dərmanın və ondan yaranan oxşar sözlərin Medin orijinal adı olduğunu iddia edirik.
Digər tərəfdən, Midiyalıların Magoi (Maqlar) boyu, verilən məlumatların yanlış başa düşülməsi səbəbindən, e.ə. 6-cı əsrdən etibarən yunanlar cadugərlik, falçılıq və sehr kimi qarasənət sahibləri sayılaraq, xüsusən də e.ə. 4-cü əsrin əvvəllərindən Yunan və Romalılar arasında, sonralar Orta əsrlər Avropasında ellinist dövr, cadugərlik və sehr geniş yayılmışdı.
Bu mövzuda yazılmış bir çox əsərin müəllifi olaraq Zərdüştün adı yazıldı və “Sözdə Zərdüşt” adlı sıx bir ədəbiyyat meydana gəldi. Daha əvvəl qeyd edildiyi kimi, Herodot və Ksenofon kimi tarixçilər Midiya padşahlarının xəyallarını şərh edərkən Maqlar haqqında danışdılar və astronomiya, astrologiyaya əsaslanan gələcək siyasi hadisələr barədə dini məsələlər və məlumatlar verdilər. Bu məlumat bəzi yunanlar tərəfindən eramızdan əvvəl VI-V əsrlərdə yanlış şərh edilmişdir. İlk tanınmış yunan filosofu Heraklit Midiyalı Maqları (Magoi) adətlərini və mərasimlərini qınayaraq, onları Tanrıyaa qarşı dionsiz və hörmətsiz saydı. (944)
Vaxt keçdikcə əsl yunan sözü olan “Goes”, unudularaq öz yerini Magi sözünə verdi. “Mageia” və “Magike” kimi oxşar ifadələrlə əvəz olundu. Beləliklə, müasir mənada “Magie” və “Magic” anlayışı yaranmağa başladı. İndi Zərdüşt sehrbaz kimi qəbul olunur, hətta Zərdüştün sehrbazların və cadugərlərin cəsədlərinə girdiyinə inanırdılar. (945) Yaşlı Pliniy kimi alimlər Zərdüştü sehrbazlıq və cadugər kimi bu qaranlıq sənətlərin ixtiraçısı olaraq görürdülər. (946) Hətta yazırdı ki, Pliniy, Pifaqor, Empedokllar, Demokrit və Platon kimi yunan filosofları Maqların sənətini öyrənmək üçün səyahət etmiş və Yunanıstana qayıtdıqda isə artıq bunu öyrətmişlər. (947) Hələ İntibah dövründə edildiyi bilinən məşhur “Çətinlik Daşı” (Anachitis və ya Anancitis), Maqlardan miras alındığı güman edilirdi. Maqlar bu sehrdən almaz daşını bir qabda suya batıraraq ruh çağırışı şəklində istifadə edirdilər. Əvvəllər Pliniy kimi yazarlar bu və bənzər sehr növlərini dəhşətli yalan adlandırdılar. (948) Qısacası, Zərdüşt, Maqlar və Midiyalılar, Yunan, Romalılar və Orta əsr Avropalıları arasında cadu və bənzər mövzularda böyük təsir buraxmışdılar.
Bunu başa çatdırmazdan əvvəl, olduqca maraqlı hesab edilə biləcək başqa bir məqama diqqət edək. Lidiyalıların dilində padşahlara və bəylərə “Türan” deyilirdi. Bu söz Lidiyadan qədim yunan dilinə qaçaraq Türannos şəklində tərcümə edilmişdir. Yunan dilindən Qərb dillərinə keçən tiran ”, tiran ”(Tirana) şəklində. Yuxarıda izah etdiyimiz kimi, Midiyalılara və Türk zadəganlarını “Turan” deyə çağıran farslar olduğuna görə, Turan sözünün “Türan” olaraq xatırlandığı, Midiya və Sakların üzərindənmi və ya farslardanmı keçdiyi bilinmir.

Qaynaqlar

919 “Medizm” hakkında daha fazla bilgi için bkz. David F. Graf: Medism: Greek Collaboration with Achamenid Persia, Michigan, 1979.

920 Meyen (Ed.): Urspr. und Anf. des Christ., c. II, s. 74, note 2.

921 Lenormant (Fr.): Histoire Ancienne, 9. baskı, Paris, 1887, c. 5, s. 382.

922 Benveniste (E.): The Persian Religion Accoding to the Chief Greek Texts, Paris,P.Geutner, 1929, s. 10, 14.

923 Pliny: Nat. Hist.,VIII. 8,17,44; X. 85,185.

924 W. Reese, Aristo’nun sözünü ettiği Hind ve Pers hayvanlarının isimlerinin bir kolleksiyononu yapmıştır. Bkz. Reese (W.): Die Griechschen Nachrichten über Indien, Leipzig, 1914, s. 32-34.

925 Saulcy (F. de) : Recherches sur la Chronologie des Empires de Ninive, de Babylone et d’Ecbatane, Paris, 1850, s. 4, dipnot 2.

926 Diogenes Laertius : 1.1-2.

927 Meuli (K.j : “Scyhtica”, Hermes, c. 70,1935, s. 171-176.; West (M. L .): The Orphic Poems, London, Clarendon Press, 1983, s. 149.

928 L£vy (I.); Leğende de Pythagore Paris, 1926; Clemen (A.): “Die Griechischen und Lateinishen Nachrichen über die Persischen Religion”, ZDMG., 1865, s. 1 vd. ve 1866, s. 42 vd.

929 Porphyrius : Life of Pythagoras 12 ; Clements ; Stromata 1.15 ; J. L. Lydus ; De Mensibus II. 4.

930 Aelianus: V. H. 2, 26

931 Bkz. Smullyan (R.): 5000 BC and Other Philosophical Fantasies, New York,1984.

932 Darmesteter (J.) : Le Zend-Avesta, c. III, s. LXXVI.I

933 Diogenes Laeritus: Prooem. 2.

934 Eflatun: Alcibiades, I. 121.

935 Eflatun: Leg. X, 896E.

936 Diogenes Laeritus: Proem 1 ,1; 8.

937 Agy.: Age., 1.8.

938 Aristo: Metaph. XIV, 4, 1091B.

939 Benveniste (E.): Age., s. 17-21.

940 Agy.: Age., sz. 118; Gnoli (G.) : “ Questioni sull’interpretazione della dottrina gathica, AION”, NS„ XXI,, 1971, s. 361 vd.

941 Moulton (J.H.) : Early Zoroastrianisme,; Camoy (A.J.) : Le Musöon, c. 9,

942 Konuyla ilgili farklı görüşlerin özeti için bkz. Charen (T.): “The Etymology of Medicine”, Bull. of the Medical Library of Association, c. 39, No. 3,1954, s.216-221.

943 Ustinova (Y.) : “Greek Knowledge of Thracian and Scythian Healing of Practices and Ideas on Afterlife and Immortality”,Ephemeris Napoces, c. 14-15, 2004-2005, s. 41-52. Ayrıca basım aşamasında olan Yunanistan’da Saka Türkü Üç Filozof adlı eserimize de bakılabilir.

944 Clement: Protrepticus, 12.

945 Beck (R.): “Zoroaster as Perceived by the Greeks”, Encyclopaedia Iranica, c.,2003, s.

946 Pliny: Natural History, xxx. 2,3.

947 Pliny: Age., xxx. 2,8-10.

948 French (R.) : Ancient Natural History, London, Routlege, 1994, s. 227.

NOT: Tanrıça Afrodit’in Etrüskler’deki adı Turan’dır (TVPAN). – Semra Bayraktar.

“Maday’ın Cenubi Azerbaycan arazisinde, Mezopotamya’nın bilavasite komşuluğunda yaşamış Midiyalılardan (Medler-SB) olduğunu bir çok araştırmacılar kabul eder. Maday etnoniminin muasır Türk halklarının etnonimiyasında rast gelinmesi
bu etnonimin Türk menşeli olduğunu tastikleyen belgelerdendir.”

Aralık Denizi Havzasının Erken Sakinleri: Türkler

Prof.Dr.Çingiz Garaşarlı